Kompromitacja złudzeń solidarystycznych

Analizowana tu dialektyka przemian postaw światopoglądu pozytywistycznego ma i inne konsekwencje. Zachwianie się wiary w możliwość poznania świata nie ujawnia się przecież tylko w niechęci do uogólnień, do ujęć syntetycznych. Pojawiają się w twórczości literackiej pokolenia pozytywistów albo tezy agnostyczne, albo też wyraźnie kontrastujące z wcześniejszymi sympatiami jego ideologów do materializmu – skłonność do metafizyki, a nawet postaw deistycznych (na przykład w twórczości Prusa).

Kompromitacja złudzeń solidarystycznych, codzienna ich konfrontacja z ludzkim i klasowym egoizmem przyczynia się do całkowitego odejścia od idei organicznikowskiej. Wydaje się ona coraz bardziej utopijna: narasta wszak polityczna świadomość i proletariatu, i chłopstwa, powstają pierwsze organizacje polityczne: robotnicze i chłopskie, toczą się pierwsze procesy polityczne. Wizja świata pozornie logicznego, przyjaznego człowiekowi i jego planom, zaczyna się chwiać coraz bardziej pojawiają się nastroje dekadenckie, twierdzenia, że istotą rzeczywistości nie jest ład, lecz chaos, że nieprawdą jest, jakoby tą rzeczywistością rządziły logiczne, poznawalne i dające się podporządkować interesom człowieka prawa. Przeciwnie: człowiek jest bezsilnym pyłkiem stanowiącym przedmiot działania sił, których sensu nie jest i nie będzie w stanie pojąć, a tym samym nigdy tych sił nie ujarzmi i nie podporządkuje swoim interesom.

Tak sformułowany pogląd stanowi niewątpliwie szansę dla renesansu postaw indywidualistycznych. Zniechęcenie do zbiorowości, do życia w tłumie egoistycznych osobników, potęgowane zresztą obserwacją szybkiego rozwoju dużych aglomeracji miejskich (np. Warszawy, Łodzi), powoduje ponowne zainteresowanie miejscem i rolą ludzkiej indywidualności w życiu społecznym (stąd Lalka Prusa jest powieścią, którą można zinterpretować właśnie jako dramatyczne dzieje wielkiej ludzkiej indywidualności w konfrontacji z nie rozumiejącym jej wielkości ludzkim tłumem). Aktywizacja zainteresowań wielkimi indywidualnościami prowadzi do wzrostu zainteresowań psychologią. Literatura coraz częściej zaczyna drążyć w głąb ludzkiej psychiki, badać komplikacje reakcji psychicznych, indywidualnych, pozornie pozbawionych logiki, tłumaczących się zaś logiką wewnętrzną, własną i niepowtarzalną (dowodem tego może być również arcydzieło Prusa, Lalka).

Leave a Reply

Reklamy
    System reklamy Test
Kategorie Witryny
Reklamy