Początek opisywanej tu rewolucji środków artystycznych

Początek opisywanej tu rewolucji środków artystycznych może być określony tylko umownie. Wskazuje się tu najczęściej drugą połowę lat pierwszego dziesięciolecia naszego wieku: zwrot w twórczości malarskiej Pabla Picassa (obraz Panny z Awinionu, 1907), publikację Manifestu futurystycznego Filippa Tommasi Marinettiego (1909), wreszcie wystawienie baletów Igora Strawińskiego (Pietruszka, 1911, Święto wiosny, 1913). Manifestacje te ogarniały szybko różne dziedziny sztuki w całej Europie, formułowano nowe programy, tworzono kierunki i szkoły. Rodzą się więc kolejno: futuryzm we Włoszech, a później w Rosji, ekspresjonizm w Niemczech, imażinizm w poezji anglo-amerykańskiej, a później ro-syjskiej, dadaizm w poezji francuskiej i niemieckiej, wreszcie, już po wojnie, nadrealizm w poezji francuskiej. Do tych nazw dodajemy najważniejsze utwory, w których dążenia te znalazły wyraz artystyczny: zbiory poezji Guillaume Apollinaire’a Alkohole (1913), Imażyniści, antologię opracowaną przez Ezrę Pounda (1913), Włodzimierza Majakowskiego Obłok w spodniach (1915) dalej utwory prozaików, Franza Kafki Przemiana (1916) i Proces (1925), Jamesa Joyce’a Ulisses (1922), Marcela Prousta W poszukiwaniu straconego czasu (1913-1927), wreszcie sztukę dramatyczną Luigi Pirandella Sześć postaci scenicznych w poszukiwaniu autora (1922).

Jest niemożliwością sprowadzenie tych bardzo różnych manifestacji do jakichś wspólnych określeń myślowych czy estetycznych. Zakładamy jednak ich pokrewieństwo, ponieważ towarzyszą sobie one w czasie, żywią się tymi samymi doświadczeniami historii i w tym są sobie bliskie, że nie dają się nazwać ani interpretować pojęciami epok wcześniejszych, nie dają się ocenić kryteriami tradycyjnymi. Wspólne w nich jest może to jedynie, że rozbijają one „immanentną racjonalność” świata, człowieka, przedmiotów, historii, życia ludzkiego, że świat jest przez nie ukazywany w stanie jakby ruchliwej niegotowości, jako zjawisko „otwarte”, stające się, nieuchwytne w porządku pojęć racjonalizmu.

Dla naszej próby zrozumienia literatury polskiej międzywojnia to będzie istotne, że rewolucja owa objawiła się i owocowała u nas dopiero po roku 1918, po odzyskaniu niepodległości. Manifestacje wcześniejsze mają charakter sporadyczny, marginesowy. Dopiero po wojnie, a więc w szczególnej atmosferze polityczno-kulturalnej, nowe tendencje przejawiają się w formach znaczących dla życia literackiego, wyłonią się grupy artystyczne, powstaną formuły programowe. I w rezultacie zabarwią się treściami omówionymi w rozdziałach wcześniejszych, stworzą swoiste wersje zjawiska, co umożliwi, w pewnym przynajmniej stopniu, zarysowanie schematu typologicznego.

Leave a Reply

Kategorie Witryny