Poznając dorobek tej epoki

Okresy literackie – 19 dlatego, że tutaj owa generalna wymiana upodobań – przesłanka perio- dyzacji – nie daje się tak nieodparcie uchwycić i wyznaczyć.

Poznając dorobek tej epoki, dostrzegamy łatwo, że jest odrębna, że błędem byłoby mierzyć ją miarami Młodej Polski i modernistów, że domaga się ona innych pojęć, innych kryteriów. Ale nazwać tej inności słowem odpowiadającym szeregowi „romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska”, słowem z repertuaru konwencji stylowych – nie umiemy. A nie umiemy dlatego, że dorobek ten nie ujawnia owej wspólnej tendencji w upodobaniach stylowych, a w szerszym rozumieniu – w wy-borze idei i wartości, czyli w wyborze konwencji człowieka. Dorobek ten charakteryzuje tak bogata różnorodność i tak wyrazista chwiejność gustów, w różne strony idące poszukiwania, że określenie ich jednym słowem staje się po prostu daremne. I dlatego określenia tej epoki – jak wiemy – nie ma. Co nas oczywiście nie zwalnia od nominacyjnych obowiązków. Zaczynamy jednak rozumieć, że intelektualny projekt tej epoki wymaga zmiany perspektywy. Że znany nam dobrze z wieku XIX repertuar pojęciowy nie daje się przedłużyć, ponieważ okres ten nie wytworzył odpowiadającej epokom wcześniejszym dominanty stylowej i na tej płaszczyźnie pojęciowej tego okresu nie zrozumiemy. Trzeba więc próbować określić go inaczej. Przemienność epok „romantykoidal- nych” i klasycyzujących przestaje wystarczać jako narzędzie orientacji.

Najpierw przeto odwołamy się do historyków o orientacji socjologicznej. Przyjmuje się dzisiaj coraz chętniej, że Wielka Wojna 1914-1918 była pierwszym tych rozmiarów procesem, który ujawnił pewne nowe źródła albo bodźce przemian kulturowych, te mianowicie bodźce, które rodzi wysokiego rzędu wielokrotność doznań, odczuć i zachowań ludzkich, wysokiego rzędu powtarzalność zjawisk psychologicznych. Tę wielokrotność i powtarzalność nazywamy inaczej masowością. Wielka Wojna wytworzyła po raz pierwszy tej skali przymusy, a następnie także żywiołowe procesy społeczne o charakterze masowym, miliony ludzi odziewała w mundury i podporządkowywała komendzie, zmuszała do przesiedleń i emigracji, jednoczyła i dzieliła całe narodowości i społeczeństwa. Wielka Wojna stała się zapłonem, choć nie była główną przyczyną, dla ruchów rewolucyjnych o masowym zasięgu, ruchów, które wybuchały w armiach mocarstw wojujących, w ośrodkach władzy i przemysłu i których siła i znaczenie leżą właśnie w ich powszechności. Tylko rosyjska rewolucja umiała utrwalić swoją władzę, wszystkie zaś ruchy stały się sygnałem pojawienia się w świadomości zbiorowej jakichś nowych pierwiastków, poczucia wspólnoty mas ludzkich.

Leave a Reply

Reklamy
Kategorie Witryny
Reklamy