Program pozytywizmu

To wielkie i trudne zadanie połączyła zaś z równie odpowiedzialną próbą reedukacji społeczeństwa w duchu programu, który wtedy stworzono. A dokonała tego, przejmując funkcje nie istniejących instytucji społecznych do tego powołanych. Literatura, innymi słowy, stała się prawdziwym twórcą nowej świadomości społeczeństwa polskiego po upadku powstania styczniowego. W szczególności zaś kształtowała racjonalistyczną postawę światopoglądową połączoną z tolerancją wobec odmiennych przekonań. Stworzyła nowy sposób rozumienia patriotyzmu. Patriotyzm miał polegać na spełnianiu swych obowiązków na każdym stanowisku w sposób rzetelny i sumienny, w poczuciu odpowiedzialności za wszystko, co się robi, ponieważ każda praca, nawet ta najmniej efektowna, sumuje się w wielkie dokonania pod warunkiem systematyczności, obowiązkowości i kompetencji w jej wykonywaniu. Kult dobrej pracy, nauka rzetelności to wielki program edukacji przeprowadzony przez publicystykę i literaturę tamtej doby.

Program pozytywizmu wychowywał ponadto społeczeństwo w duchu ideałów demokratycznych i altruistycznych, uczył szanowania każdego człowieka, jako pełnoprawnego i pełnowartościowego członka społecznego organizmu niezależnie od miejsca w hierarchii społecznej, niezależnie od rasy i przekonań religijnych. Uczył sprawiedliwości, uznając w niej jeden z podstawowych warunków organicznego funkcjonowania i rozwoju społeczeństwa’ Charakterystyczne, że zasługę pozytywizmu w tym punkcie podkreślano nawet w okresie, kiedy ideały tamtej epoki ulegały wyraźnej dewaluacji, skonfrontowane przez młodych modernistów z rzeczywistością fin de siecle’u.

Warto wreszcie uświadomić sobie, że wprawdzie pozytywizm nie zapisał się wybitnymi dziełami w dorobku polskiej poezji, to jednak w dziedzinie prozy rzecz ma się odmiennie. Osiągnięcia ówczesnej powieści stanowiły punkt wyjścia dla dalszego jej rozwoju, dla wszystkich nowatorskich zdobyczy w tej dziedzinie.

Wreszcie nie jest przecież rzeczą bez znaczenia to, że popularność polskiej literatury za granicą wiąże się z nazwiskami twórców pozytywizmu. Na przykład, jak podaje Henryk Markiewicz (Pozytywizm), książki Elizy Orzeszkowej miały w Rosji 200 przekładów do roku 1916, Quo vadis przyniosło Sienkiewiczowi Nagrodę Nobla w roku 1905 i utorowało drogę dla popularności innych dzieł autora tej wyróżnionej najwyższą nagrodą powieści. W ten właśnie sposób potwierdzała literatura istnienie narodu nieobecnego na mapie Europy.

Leave a Reply

Kategorie Witryny